Fazla mesai ücreti, haftalık kanuni çalışma süresini aşan çalışmalar karşılığında işçiye ödenmesi gereken zamlı ücrettir. Hesaplama ilk bakışta basit bir çarpma işlemi gibi görünse de saat ücretinin doğru bulunması ile fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma ayrımı sonucu doğrudan değiştirir. İşçilik alacağı davalarında en sık talep edilen kalemlerden biri olan fazla mesai ücreti, ispat kuralları ve hakkaniyet indirimi nedeniyle de ayrıca dikkat gerektirir. Bu makalemizde fazla mesai ücreti hesaplama yöntemi, zamlı ücret oranları, yıllık sınır, işçinin onayı, ispat araçları ve zamanaşımı 4857 sayılı İş Kanunu ile yargıtay uygulaması çerçevesinde ele alınıyor.
Yazı, İş Kanunu’na tabi işçiler bakımından genel çerçeveyi çiziyor; Deniz İş Kanunu ile Basın İş Kanunu’na tabi çalışanlar için geçerli özel düzenlemelere girilmiyor. Somut dosyada işyerinde denkleştirme uygulanıp uygulanmadığı ile sözleşmedeki ücret hükmü ayrıca incelenmelidir. Apilex, fazla mesai ücreti talebine ilişkin dosyalarda benzer çalışma düzenlerinde verilmiş Yargıtay kararlarını doğal dille aramanıza ve dava dilekçesinin ilk taslağını kısa sürede oluşturmanıza yardımcı olur.
Fazla Mesai (Fazla Çalışma) Nedir?
Uygulamada fazla mesai olarak adlandırılan kavramın kanundaki karşılığı fazla çalışmadır. İş K. m. 41 uyarınca fazla çalışma, kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık 45 saati aşan çalışmalardır. Haftalık 45 saat üzeri çalışma, çalışmanın hangi gün yapıldığından bağımsız olarak haftalık toplam üzerinden değerlendirilir.
Haftalık çalışma süresi, aksi kararlaştırılmamışsa işyerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır. Taraflar anlaşarak haftalık çalışma süresini günlere farklı şekilde de dağıtabilir; ancak günlük çalışma süresi on bir saati aşamaz. Denkleştirme esasının uygulandığı işyerlerinde ise iki aylık süre içinde haftalık ortalama çalışma süresi 45 saati aşmamak koşuluyla bazı haftalarda 45 saatin üzerinde çalışılabilir ve bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz. Toplu iş sözleşmesiyle denkleştirme süresi dört aya kadar uzatılabilir.
Fazla mesai ücreti hesaplama yapılırken çalışma süresinden ara dinlenmelerin düşülmesi gerekir. Ara dinlenme, işçinin işyerinde bulunduğu ancak fiilen çalışmadığı süre olarak çalışma süresinden sayılmaz. Örneğin sabah 08.00 ile akşam 19.00 arasında çalışan ve bir saat yemek molası veren işçinin günlük çalışma süresi on bir saat değil, on saattir.
Fazla Çalışma ile Fazla Sürelerle Çalışma Arasındaki Fark
Kanun, iki farklı kavramı ayrı oranlara bağlamıştır. Fazla sürelerle çalışma, haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle 45 saatin altında belirlendiği durumlarda ortaya çıkar. Bu işyerlerinde haftalık ortalama çalışma süresini aşan ve 45 saate kadar olan çalışmalar fazla sürelerle çalışmadır. Örneğin sözleşmeyle haftalık çalışma süresi 40 saat olarak belirlenmişse, 40 ile 45 saat arasındaki her saat fazla sürelerle çalışma sayılır.
45 saatin üzerindeki çalışmalar ise her durumda fazla çalışma niteliğindedir. Aynı işçinin aynı haftada hem fazla sürelerle çalışma hem de fazla çalışma yapması mümkündür. Haftalık 40 saatlik sözleşmeyle çalışan bir işçi o hafta 48 saat çalışmışsa, beş saati fazla sürelerle çalışma, üç saati fazla çalışma olarak ayrı oranlarla ücretlendirilir.
Fazla Mesai Ücreti Nasıl Hesaplanır?
Fazla mesai ücreti hesaplama işlemi üç aşamada yapılır. Önce işçinin saat ücreti bulunur. Ardından bu ücret, çalışmanın niteliğine göre kanunda öngörülen zamlı oranla çarpılır. Son olarak elde edilen zamlı saat ücreti, ilgili dönemde yapılan fazla çalışma saatiyle çarpılarak alacak tutarı belirlenir.
Saat Ücretinin Bulunması
Aylık ücretle çalışan işçinin fazla mesai saat ücreti bulunurken, Yargıtay uygulamasında aylık brüt ücret 225’e bölünmektedir. Bu sayı, ayda 30 gün ve günde 7,5 saatlik çalışma kabulünden çıkar. Günlük ücretle çalışan işçide ise günlük brüt ücret 7,5’e bölünerek saat ücreti bulunur.
Hesaplamada esas alınacak ücret, fazla çalışmanın yapıldığı dönemde işçiye ödenen ücrettir. Yargıtay, fazla çalışma alacağının işçinin son ücreti üzerinden değil, her dönemin kendi ücreti üzerinden hesaplanması gerektiğini kabul etmektedir. Düzenli olarak ödenen ve ücret niteliği taşıyan prim ve benzeri ödemelerin saat ücretine eklenip eklenmeyeceği ise ödemenin niteliğine göre ayrıca değerlendirilir.
Zamlı Ücret Oranları
Fazla mesai zamlı ücret oranı, fazla çalışma için normal saat ücretinin yüzde elli fazlasıdır. Yani fazla çalışılan her saat için normal saat ücretinin 1,5 katı ödenir. Fazla sürelerle çalışmada ise her saat için normal saat ücretinin yüzde yirmi beş fazlası, yani 1,25 katı ödenir.
| Çalışma türü | Kapsam | Ücret oranı | Serbest zaman karşılığı |
| Fazla sürelerle çalışma | Sözleşmedeki süre ile 45 saat arası | Saat ücreti x 1,25 | 1 saat 15 dakika |
| Fazla çalışma | Haftalık 45 saati aşan süre | Saat ücreti x 1,5 | 1 saat 30 dakika |
Bu oranlar asgari düzeyi gösterir. İş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesiyle işçi lehine daha yüksek bir oran kararlaştırılabilir.
Örnek Fazla Mesai Hesaplaması
Fazla mesai hesaplama 2026 örneği için 2026 yılı brüt asgari ücreti olan 33.030 TL esas alınabilir. Bu tutar 225’e bölündüğünde brüt saat ücreti 146,80 TL olarak bulunur. Fazla çalışma için bu tutar 1,5 ile çarpıldığında fazla mesai saat ücreti 220,20 TL olur. Fazla sürelerle çalışmada ise saat ücreti 183,50 TL’dir.
Asgari ücretle çalışan bir işçinin haftanın altı günü, bir saatlik ara dinlenme düşüldükten sonra günde dokuz saat çalıştığını varsayalım. Bu işçinin haftalık çalışma süresi 54 saattir ve 45 saati aşan dokuz saat fazla çalışma niteliğindedir. Dört haftalık bir dönem için toplam fazla çalışma 36 saat eder ve bu dönemin brüt fazla mesai ücreti 36 x 220,20 TL hesabıyla 7.927,20 TL olarak bulunur.
| Hesap kalemi | Tutar |
| Brüt aylık ücret (2026 asgari ücret) | 33.030,00 TL |
| Saat ücreti (33.030 / 225) | 146,80 TL |
| Fazla çalışma saat ücreti (x 1,5) | 220,20 TL |
| Dört haftalık fazla çalışma | 36 saat |
| Brüt fazla mesai alacağı | 7.927,20 TL |
Aylık brüt ücreti 45.000 TL olan bir işçi için aynı hesap yapıldığında saat ücreti 200 TL, fazla mesai saat ücreti ise 300 TL olur. Ücret yükseldikçe fazla mesai ücreti da aynı oranda artar. Davalarda fazla mesai ücreti genellikle hafta bazında hesaplanır ve yıllık izin ve rapor gibi çalışılmayan dönemler hesaptan çıkarılır.
| Uygulama notu: Bilirkişi raporunu incelerken hesabın her dönemin kendi ücretiyle yapılıp yapılmadığını ve çalışılmayan haftaların düşülüp düşülmediğini mutlaka kontrol edin. Tüm dönemi son ücretle hesaplayan raporlar, itiraz edilmediğinde karara olduğu gibi yansıyabilir. |
Fazla Mesaide Yıllık Sınır Var mıdır?
Evet. İş Kanunu’na göre fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz. Fazla mesai yıllık 270 saat sınırı, işçinin sağlığını korumaya yönelik bir düzenlemedir ve işçinin onayı bulunsa dahi aşılmaması gerekir. Bu sınır, aylık ortalama 22,5 saate karşılık gelir.
Sınırın aşılması, işçinin fazla çalıştığı saatlerin ücretini almasına engel değildir. 270 saati aşan çalışmalar da zamlı ücretle ödenmek zorundadır. İşverenin bu sınırı aşması ayrıca idari para cezası gerektirebilir. 270 saatin aşılmasının tek başına işçiye haklı fesih imkanı verip vermediği konusunda ise Yargıtay kararlarında farklı yaklaşımlar bulunmaktadır; güncel kararlarda fazla mesai ücreti ödendiği sürece bu durumun tek başına haklı fesih nedeni sayılmadığı görülmektedir.
Bazı çalışanlar bakımından fazla çalışma tamamen yasaktır. On sekiz yaşını doldurmamış işçilere fazla çalışma yaptırılamaz. Gebe ve emziren işçiler ile sağlık nedeniyle günde en çok 7,5 saat veya daha az çalışılması gereken işlerde çalışanlar bakımından da aynı yasak geçerlidir. Gece çalışmalarında da süre kural olarak 7,5 saati aşamaz.
Fazla Çalışma İçin İşçinin Onayı Gerekir mi?
Evet. Fazla mesai onayı, kanunun açıkça aradığı bir koşuldur. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği’nde 2017 yılında yapılan değişiklikle, onayın her yıl başında yenilenmesi zorunluluğu kaldırılmıştır. Güncel düzenlemeye göre işçinin yazılı onayı iş sözleşmesi yapılırken veya ihtiyaç duyulduğunda alınabilir. İşçi, otuz gün önceden yazılı olarak bildirmek koşuluyla verdiği onayı geri alabilir.
Onay alınmamış olması, yapılan fazla çalışmanın ücretinin ödenmemesi sonucunu doğurmaz. İşçi fiilen fazla çalışmışsa, onay olsun ya da olmasın bu çalışmanın karşılığı zamlı olarak ödenir. Onayın asıl işlevi, işverenin fazla çalışma talebini işçiye karşı ileri sürebilmesidir. Yargıtay da onayı alınmamış işçinin fazla çalışmayı reddetmesinin, iş sözleşmesinin feshi için geçerli bir neden oluşturmayacağını kabul etmektedir.
Zorunlu nedenler ile olağanüstü durumlarda yapılan fazla çalışmalar bakımından ise farklı kurallar uygulanır. Bir arıza sırasında veya bir arızanın mümkün göreceği durumlarda ya da makineler veya araç ve gereçler için hemen yapılması gerekli acele işlerde işçilerin tümü veya bir kısmı, işin gerektirdiği ölçüde fazla çalışmaya zorunlu tutulabilir.
Fazla Mesai Yerine Serbest Zaman Kullanılabilir mi?
Evet, ancak bu tercih işçiye aittir. Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığında zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir. Serbest zaman kullanımı, fazla çalışılan her saat için 1 saat 30 dakika, fazla sürelerle çalışılan her saat için 1 saat 15 dakika olarak hesaplanır.
İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmaksızın kullanır. Serbest zamanın kullandırılmasına ilişkin talebin işçiden gelmesi gerekir; işveren, işçinin talebi olmadan fazla mesai ücreti yerine tek taraflı olarak izin kullandıramaz. Altı aylık süre içinde kullandırılmayan serbest zamanın karşılığı ise zamlı ücret olarak ödenmelidir.
| Uygulama notu: İşveren vekili olarak serbest zaman uygulamasını savunurken, işçinin yazılı talebini ve kullandırılan sürelerin kayıtlarını dosyaya sunmanız gerekir. Talep belgesi bulunmayan serbest zaman uygulamaları, yargılamada fazla mesai ödemesi olarak kabul görmeyebilir. |
Fazla Mesai Nasıl İspat Edilir?
Fazla mesai ispatı, işçilik alacağı davalarının en çok tartışılan konularından biridir. Yargıtay’ın yerleşik uygulamasına göre fazla çalışma yaptığını ispat yükü işçiye aittir. Fazla çalışmanın ücretinin ödendiğini ispat yükü ise işverendedir. İspat, her türlü delille yapılabilir; ancak delilin türü, hüküm altına alınacak miktarı doğrudan etkiler.
Puantaj, PDKS ve Bordro Kayıtları
Yazılı belgeler, fazla mesai ispatında en güçlü delillerdir. İşyeri giriş ve çıkış kayıtları, personel devam kontrol sistemi olarak bilinen PDKS verileri, puantaj cetvelleri ve iş yazışmaları bu kapsamdadır. Elektronik posta gönderim saatleri ile sistem oturum kayıtları da günümüzde sıkça başvurulan belgeler arasındadır.
Fazla mesai bordro kayıtları ayrıca önem taşır. İşçinin imzasını taşıyan bordrolarda fazla çalışma tahakkuku bulunuyorsa ve işçi bu bordroları ihtirazi kayıt koymadan imzalamışsa, o aylar için daha fazla çalışma yapıldığını ancak yazılı bir belgeyle ispat edebilir. Bordroda fazla çalışma tahakkuku hiç bulunmuyorsa ya da bordro imzasızsa, işçi fazla çalışmasını tanık dahil her türlü delille ispatlayabilir. Bordroda fazla mesai ödemesi görünmesine rağmen gerçekte ödeme yapılmadığı iddiası ise banka kayıtlarıyla incelenir.
Tanık Beyanı ve Hakkaniyet İndirimi
Yazılı belgenin bulunmadığı durumlarda fazla çalışma çoğunlukla tanık beyanıyla ispatlanır. Yargıtay, tanıkların aynı dönemde aynı işyerinde çalışmış olmasına ve beyanlarının çalışma düzenini somut olarak ortaya koymasına önem verir. Davalı işverene karşı benzer alacak davası açmış tanıkların beyanları ise diğer delillerle desteklendiği ölçüde değer kazanır.
Tanık beyanına dayanılarak hesaplanan fazla mesai ücretinden Yargıtay uygulamasında hakkaniyet indirimi yapılmaktadır. Bu indirim, işçinin her gün aynı tempoda çalışmasının mümkün olmadığı ve izin, rapor gibi nedenlerle işyerinde bulunmadığı günlerin olabileceği düşüncesine dayanır. Uygulamada indirim oranı çoğunlukla yüzde otuz civarında belirlenmektedir. Fazla çalışma yazılı belgeler veya işveren kayıtlarıyla ispatlanmışsa hakkaniyet indirimi yapılmaz.
Kişisel kanaatimizi belirtmek gerekirse, fazla mesai davalarında sonucu çoğu zaman en ayrıntılı bilirkişi raporu değil, işçinin elindeki en sıradan kayıtlar belirliyor. Bir kargo şirketinin dağıtım uygulamasındaki son teslimat saati ya da bir mağazanın kasa kapanış raporu, iki tanığın birbiriyle çelişen beyanından çok daha net bir tablo çiziyor. Müvekkile ilk görüşmede telefonundaki ekran görüntülerini silmemesini söylemek bu yüzden önemli. Bu yalnızca bir görüş; her dosyada ispatın gücünü delillerin bütünü belirler.
Ücrete Dahil Kabul Edilen Fazla Mesai Geçerli midir?
İş sözleşmelerinde fazla mesai ücretinin aylık ücrete dahil olduğuna dair hükümlere sıkça rastlanır. Yargıtay, bu tür hükümlere sınırlı olarak değer vermektedir. Yerleşik uygulamaya göre fazla mesainin ücrete dahil olduğu yönündeki sözleşme hükmü, yıllık 270 saatle sınırlı olarak geçerlidir. İşçi, 270 saati aşan çalışmaları için ayrıca fazla mesai ücreti talep edebilir.
Asgari ücretle çalışan işçiler bakımından durum farklıdır. Yargıtay, asgari ücret düzeyinde ücret alan işçinin aylık ücretinin fazla çalışma karşılığını da kapsadığının kabul edilemeyeceğini belirtmektedir. Bu nedenle asgari ücretli işçi için sözleşmeye konulan bu tür bir hüküm, uygulamada sonuç doğurmaz. Üst düzey yöneticiler gibi yüksek ücret alan ve çalışma saatlerini büyük ölçüde kendisi belirleyen çalışanlar bakımından ise ücretin fazla çalışmayı da kapsadığının kabul edilebileceği yönünde kararlar bulunmaktadır.
Fazla Mesai Ücreti Ödenmezse Ne Yapılır?
Fazla mesai ödenmezse ne yapılır sorusunun cevabı, işçinin işyerinde çalışmaya devam edip etmediğine göre değişir. İşçi, iş ilişkisi sürerken de geçmiş döneme ait fazla mesai ücretini talep edebilir. Bunun için iş sözleşmesini sona erdirmesi zorunlu değildir. Ancak uygulamada fazla mesai talepleri çoğunlukla iş sözleşmesinin sona ermesinin ardından, diğer işçilik alacaklarıyla birlikte ileri sürülmektedir.
Haklı Nedenle Fesih İmkanı
İş K. m. 24 uyarınca işçinin ücreti kanun hükümleri veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesap edilmez veya ödenmezse, işçi iş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshedebilir. Fazla mesai ücreti de ücret niteliğinde olduğundan, Yargıtay uygulamasında bu ücretin ödenmemesi haklı fesih nedeni olarak kabul edilmektedir.
Haklı nedenle fesih yapan ve en az bir yıllık kıdemi bulunan işçi, fazla mesai ücretinin yanında kıdem tazminatı da talep edebilir. Fesih bildiriminde fazla mesai ücretinin ödenmediğinin açıkça yazılması, ileride fesih nedeninin ispatını kolaylaştırır. Feshin ardından kullanılmamış yıllık izin sürelerine ait ücret gibi diğer alacakların da birlikte değerlendirilmesi gerekir. Haklı fesih hakkını kullanmakta uzun süre beklemenin sonuçları için haklı fesih sonrası çalışmaya devam başlıklı yazımıza bakabilirsiniz.
Arabuluculuk ve Dava Süreci
Fazla mesai alacağı için doğrudan dava açılamaz. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu uyarınca işçi veya işveren alacağı ve tazminatı talebiyle açılan davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Arabuluculuk aşamasında anlaşma sağlanamazsa işçi, son tutanakla birlikte iş mahkemesinde dava açabilir.
Fazla mesai alacağının miktarı çoğu zaman yargılama sırasında bilirkişi incelemesiyle belirlendiğinden, uygulamada bu alacaklar için belirsiz alacak davası veya kısmi dava yoluna başvurulmaktadır. Hangi yolun seçileceği, zamanaşımı ve faiz başlangıcı bakımından farklı sonuçlar doğurabileceğinden dava dilekçesi hazırlanırken bu tercihin bilinçli yapılması gerekir.
Fazla Mesai Alacağında Zamanaşımı Süresi
Fazla mesai zamanaşımı süresi beş yıldır. İş K. m. 32 uyarınca ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıl olarak düzenlenmiştir ve fazla mesai ücreti de bu kapsamdadır. Zamanaşımı, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten değil, her ayın fazla mesai ücretinin ödenmesi gereken tarihten itibaren ayrı ayrı işlemeye başlar.
Bu durumun pratik sonucu, beş yıldan eski dönemlere ait fazla mesai alacaklarının zamanaşımına uğrayabilmesidir. Örneğin on yıl çalışmış bir işçi, işveren zamanaşımı def’inde bulunursa kural olarak yalnızca son beş yıla ait fazla mesai ücretini alabilir. Arabulucuya başvurulmasıyla zamanaşımı durur ve son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar işlemez.
Fazla Mesai Hakkında Sık Sorulan Sorular
Hafta tatilinde çalışma fazla mesai sayılır mı?
Hayır, ayrı bir alacak kalemidir. Hafta tatilinde çalışan işçiye o gün için ayrıca hafta tatili ücreti ödenir. Aynı saatlerin hem hafta tatili hem de fazla çalışma olarak iki kez ücretlendirilmemesi için hesaplamanın dikkatli kurulması gerekir.
Üst düzey yönetici fazla mesai alabilir mi?
Kural olarak evet, ancak bu durum somut olaya göre değişir. Çalışma saatlerini kendisi belirleyen ve yüksek ücret alan yöneticiler bakımından Yargıtay, ücretin fazla çalışmayı da kapsadığını kabul edebilmektedir. Yöneticinin unvanı değil, fiili yetkileri ve çalışma düzeni belirleyicidir.
İmzalanan bordro fazla mesai talebini engeller mi?
Kısmen evet. Bordroda fazla mesai tahakkuku varsa ve ihtirazi kayıt konulmadan imzalanmışsa, o aylar için daha fazla çalışma ancak yazılı belgeyle ispatlanabilir. Bordroda tahakkuk yoksa imza, fazla mesai talebini engellemez.
Fazla mesai ücreti brüt mü hesaplanır?
Evet. Hesaplama brüt ücret üzerinden yapılır. Fazla mesai ücreti ücret niteliğinde olduğundan sigorta primi ve vergi kesintilerine tabidir.
Onay vermeyen işçiye fazla mesai yaptırılabilir mi?
Kural olarak hayır. Zorunlu nedenler ve olağanüstü durumlar istisnadır. Onay vermeyen işçinin fazla çalışmayı reddetmesi geçerli fesih nedeni sayılmaz.
Yıllık 270 saati aşan fazla mesainin ücreti ödenir mi?
Evet. Sınırın aşılması ücret hakkını ortadan kaldırmaz. Aşan saatler de zamlı ücretle ödenmek zorundadır.
İşveren fazla mesai yerine izin kullandırabilir mi?
Yalnızca işçi talep ederse. Serbest zaman, fazla çalışılan her saat için 1 saat 30 dakikadır. Altı ay içinde kullandırılmazsa ücreti ödenir.
Çalışmaya devam ederken fazla mesai ücreti istenebilir mi?
Evet. İşçi, iş ilişkisi sürerken de geçmiş dönem alacağını talep edebilir. Önce arabulucuya başvurulması gerekir.
Tanıkla ispatlanan fazla mesaiden indirim yapılır mı?
Evet. Yargıtay uygulamasında tanık beyanına dayanan hesaplamalardan hakkaniyet indirimi yapılmaktadır. Yazılı belgeyle ispatta bu indirim uygulanmaz.
Fazla mesai alacağı on yıl sonra istenebilir mi?
Hayır, kural olarak istenemez. Zamanaşımı beş yıldır ve her ayın ödeme gününden itibaren işler. Ancak zamanaşımı def’i işveren tarafından ileri sürülmelidir.
Apilex ile Fazla Mesai Dosyalarında Zamanınızı Hukuki Değerlendirmeye Ayırın
Fazla mesai dosyaları, hesaplamanın yanında ispat kurallarının ve bilirkişi raporlarının titizlikle denetlenmesini gerektirir. Apilex, müvekkilinizin çalışma düzenini doğal dille anlatarak benzer olaylarda verilmiş Yargıtay kararlarına ulaşmanızı, arabuluculuk başvurusundan dava dilekçesine kadar metinlerin ilk taslağını hızla oluşturmanızı sağlar. Kararların dosyaya uygunluğunu tartmak ve hesaplamayı denetlemek her zaman avukatın takdirinde kalır.
Fazla mesai hesabına ayırdığınız saatleri ne kadar kısaltabileceğinizi görmek için Apilex’i üç gün boyunca ücretsiz kullanabilirsiniz.